ه‍.ش. ۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۸, شنبه

پیشوندهای زنجیره افعال در سومری ومقایسه آنها با پیشوندهای گویش های شمال خلیج فارس و ایران

پیشوند های زنجیره افعال در سومری و گویش های شمال خلیج فارس


در اینجا از کتاب " زمینه های دستورزبان سومری" نوشته پوبل 1923 بند های 532 تا 637 عناوین بحث پیشوندهای صرف افعال سومری را به اختصار ، نشان خواهیم داد، و سپس با ذکر مراجع و مفاهیم هریک از آنها در ده ها گویش شمال خلیج فارس در این مقاله تنها تلفظ همسان و معنی آنها را در این گویش ها بیان خواهیم کرد. و به یاری خدا در آینده با دلیل و سند ، مغایرت، و ، همسانی های این گویش ها را با زبان سومری نشان خواهیم داد.

پوبل دربخش 5 کتاب خود با عنوان " پیشوندها" در یک بحث کلی میگوید:" نشانه نفی در راس وجوه اخباری افعال نیست. همینطور قبل از ریشه فعل و موارد قبل از عناصر فاعلی وجوه ماضی مطلق ، نشانه نفی داده نمیشود ، ودرعناصر سببی و میانوند های ابعادی معمولاً یافت نمیشود، عناصر ساختاری پیشوندهای i-,mu-,al-, bi-, ba-, immi- و imam-, که در این وضعیت قراردارند ، بخاطراین برتری ،ازصورت های دیگر متمایز هستند. این عناصربصورت پیشوندهای افعال درمفاهیم محدود تر یا بطورکلی بعنوان پیشوندهای رایج افعال نشانداده میشوند.".

اودر ادامه پیشوند های صرف افعال را بشرح زیر معرفی میکند:

534- الف – اساس ومفهوم پیشوندها.

الف – پیشوند i- ( با نگارش های ì-, i-, I … )، در سومری کهن ترجیحاً بصورت -e نزدیک به- i (بانگارش-ì) ، بدون تردید با ضمیر -e بمعنی" این" ،" آن" ، "او" یکسان ، وبراساس ضمائر فاعلی ،هرکدام با ریشه فعل ساخته شده با مشخصات زنجیره نشان داده شده اند ....

( تذکر- در مورد این پیشوند بحث های زیادی انجام شده است . به اختصار گفته میشود، که پیشوند -e نشانگر زمان ماضی استمراری و حال - آینده وi نشانگر ضمیر اشاره "این" برای جاندار و جامدات، عمدتاً درگویش - ب با بیش از چند ملیون گویشوربا صدها طایفه است، و در اندکی از گویش های همسو با گویش - ب ، پیشوند- e برای افعال التزامی و بصورت گسترده تر پیوند- i هم برای زمان ماضی استمراری و حال و آینده استفاده میشود. متاسفانه در مورد گویش های ب و ش تحقیقات علمی انجام نشده است، و در مورد این دو گویش نشر گسترده ای وجود ندارد. ولی خوشبختانه در مورد گویش های مشابه آن در منطقه فارس و شمال خلیج فارس تحقیق کامل و جامعی در پنج دفتر بوسیله فرهنگستان زبان وادب فارسی با عنوان " گنجینه گویش شناسی فارس" تالیف استاد دانشمند عبدالنبی سلامی تهیه و نشر شده است. و ظاهراً مجلدات دیگر نیز در دست تهیه است . ما در مباحث آینده بیشتر به کار سترک ایشان استناد خواهیم کرد، و صمیمانه آرزوی توفیق ایشان را در اتمام این کار بزرگ فرهنگی داریم. گویش هائی که دراین تحقیق از پیشوند -iیا- e استفاده میکنند. لری ممسنی ، کنده ای، کلانی ، ریچی ، حیاتی ، اسیری و گله داری هستند. در بوشهر و بندر دیلم هم چند طایفه نظیر "لیراوی"از این پیشوند استفاده میکنند، ولی هنوز تحقیقی در خور دراین مورد نشر نشده است. ).

پوبل در بند545/7 میگوید: در کتیبه های کهن پیشوند - i گاهی تبدیل به- u  میشود، اگر همراه با آن صامت بدون مصّوت -m- ، یا برحسب بند 503 -b- آورده شده باشد، ( همینطور هم مصّوت آغازین u-m-ta- وغیره بجای i-b-ta- وغیره مشاهده میشود.).

تذکر:دفتر چهارم ص63 - سلامی : برای گذشته استمراری در گویش های قلاتی و کاریانی گاهی این پیشوند بصورت o- برای ماضی استمراری آورده میشود. ولی این پیشوند در گستره وسیعی در فارس تا استان هرمزگان بصورت a- بجای e- وi- نشان داده میشود. که در زبان سومری این پیشوند برای ماضی استمراری مشاهده نشده است. ولی پیشوند e- وi- که در سومری وجود داشته است . در اغلب گویش های شمال خلیج فارس تا حال حاضر به حیات خود ادامه داده است.

پیشوند- mu برای زمان ماضی استمراری، ماضی ساده؟ یا حال - آینده استمراری به این صورت نظیر ندارد یا ما از آن بی اطلاعیم. پوبل و کلیه سومر شناسان پیشوند- mu را برابر e- یا i- میدانند. او در بند 549/1- میگوید:" چنانکه پیشوند mu- با معنی خود برحسب یک نظریه قطعی به پیشوند i- وابسته باشد ، از آنجا خود نتیجه میشود، که برحسب بند 546 این پیشوند آخری قبل از میانوند های اول شخص ودوم شخص بوسیله پیشوند mu- ، و از طرفی دیگر برحسب بند 562 پیشوند mu- قبل از میانوند های ، شروع شده با صامتهای بدون مصّوت b (وm) ، بوسیله پیشوند i- تعویض خواهد شد. دقت گردد، علاوه براین ، بقسمی که اغلب باز هم همان افعال یا رشته افعال تحت تمام قواعد صرف و نحوی کنونی، یکبار با i- ، وبار دیگر با mu- بطور نسبی ساخته میشوند. ( برای نشان دادن پیشوند ها نشانه خط تیره در سمت راست هجای لاتین یا مصّوت درست است.)

مثال: U$,-isag-Umma-ki-k,-e … narua-bi-pad, edin-Laga$u-ki(-k)-$ù ì-gin بمعنی " اوش ، ایشاکوی ، اوما آن لوحه کتیبه دار( علامت مرز) را از جا کند، و به قلمرو لاگاش تجاوز کرد." ، کتیبه مخروط انتمنا 113-21 ؛ ونزدیک به آن natua-bi lù-Umma-ki-k-e mu(-n)-pad, edin-Laga$u-ki(-k)-$ù mu-gin بمعنی" این استل که آن،اومائی، کنده است، و به قلمرو لاگاش بزور وارد شده است." AO 4399 (NFT S. 216) kol. 1 ؛ یا Gudea, -lù-É-ninnu-(D)Ningirsuk-a(k)-i-n-du3-a بمعنی " گودا آن که اِ - نینو – نینگیرسو را ساخته است." ، عنوان کتیبه مجسمه A از گودا ؛ و نزدیک به آن alan-lù-é-(d)Bau(-k)-mu(-n)-du3-a-k-ám بمعنی" آن مجسمه مردی است، که معبد Bau را ساخته است." کتیبه مجسمه E 96-8 از گودا ."

دراین دو مثال مشاهده میشود دو جمله تقریباً مشابه در زنجیره فعل یکی از پیشوند i- سود برده است، و دیگری ار پیشوند mu- استفاده میکند . درنتیجه پوبل نیز نظیر سایر سومر شناسان به همسانی این دو پیشوند اعتقاد دارد. ما در دفترچهارم - سلامی ص 61 تنها برای گویش" اِهلی " این پیشوند را برای گذشته استمراری بصورت mu- برای اول شخص جمع در کلمه mu-axa بمعنی " می خوردیم " مشاهده میکنیم ، و در صفحه 60 بصورت mu-xa بمعنی " خوردم" برای صورت ماضی ساده آورده میشود. درگویش "شورابی" هم mu-xo'a برای " خوردیم" آورده میشود. ولی پر کاربرد ترین صورت این پیشوند برای افعال ماضی استمراری و حال- آینده در فارسی معیار بصورت mi- ظاهر میشود.صورت های دیگر این پیشوند برای مفاهیم مشابه زمان فعل پس از mi- هجای me- میباشد. نزدیک ترین صدای هجای مشابه با آن هجای mo/ / برای پیشوند مشابه mo- است. که در گویش گراشی و قلاتی ص 61. سلامی بصورت mo-xa بمعنی " می خوردیم" نشانداده میشود.ولی صورت ماضی مطلق آن بشکل mmo-xard بمعنی " خوردیم" در گویش قلاتی و کاریانی دیده میشود. 60 - سلامی. در دفتر سوم - سلامی ص 42 با همین کاربرد در گویش بیروکانی از پیشوند هایmô-,mi-,me- استفاده میشود. که مشابه گویش مشهدی است. ( ضمیمه اطلاعات سه شنبه 14 اردیبهشت 1389 شماره 24741 با عنوان " شعر طنز به زبان بینالمللی مشهدی!" از شعر " بچه محله امام رضا" بیت 1 mi-bini ، me-payom ، کلمه mo-ra و mo-rom بمعنی " میرود، میروم" مردم نیشابور ، سبزوار و کاشمر نیز از این سه پیشوند برای ساخت زمان ماضی و مضارع استمراری استفاده میکنند. متاسفانه از نظر گویش شناسی تحقیقات کامل در استان های خراسان انجام نشده است.



ما در بخش های بعدی در مورد پیشوند های سومری al-,bi-,immi,ba-,imam-,abba-, ، صورتهای نفی فعل ، وجوه افعال سوگندی ، نیایشی ، تمنائی، یا آرزوئی برای آرزوی نیک خواهی یا نفرینی و غیره به یاری خدا بحث خواهیم کرد.



شاد باشید.

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر